Κατάγματα Κόπωσης των Δρομέων: Αιτίες, Συμπτώματα, Διάγνωση και Αποκατάσταση

Τα κατάγματα κοπώσεως ή stress fractures αντιπροσωπεύουν το 20% των κακώσεων των δρομέων, με το ποσοστό αυτό να διπλασιάζεται στις γυναίκες αθλήτριες. Ουσιαστικά, ο όρος αυτός αναφέρεται στην παρουσία μικροσκοπικών ρωγμών στο οστό, συνεπεία υπερβολικής χρήσης, όπως συμβαίνει με τους δρομείς μεγάλων αποστάσεων. Επιπλέον, τα κατάγματα κόπωσης μπορούν να συμβούν όταν το οστό εξασθενεί λόγω παθήσεων, όπως η οστεοπόρωση.

Η εντόπιση των καταγμάτων κόπωσης διαφέρει ανάλογα με τον τύπο του αθλήματος. Στους δρομείς μεγάλων αποστάσεων, που εξετάζουμε εδώ, τα κατάγματα κόπωσης κυρίως εντοπίζονται στη διάφυση της κνήμης με ποσοστό εμφάνισης περίπου 50%. Στη συνέχεια, ακολουθούν το σκαφοειδές οστό με ποσοστό περίπου 30%, τα μετατάρσια, κυρίως το 2ο και το 3ο, με περίπου 20%, καθώς και το περιφερικό άκρο της περόνης, επίσης με περίπου το ίδιο ποσοστό. Σημαντικά λιγότερη είναι η πιθανότητα να παρουσιαστεί ένα κάταγμα κόπωσης στα σησαμοειδή (3%), το ηβικό οστό (4%), το ιερό (3%) την πτέρνα (5%) και τον αστράγαλο (3%). Ωστόσο, αξίζει να σημειωθεί ότι σε ποσοστό 5% κάταγμα κόπωσης μπορεί να συμβεί και στον αυχένα του ισχίου, γεγονός που χρήζει ιδιαίτερης προσοχής.

Παθοφυσιολογία

Ένα κάταγμα κόπωσης προκαλείται όταν η φυσική αντοχή του οστού εξασθενεί λόγω μακροχρόνιας μηχανικής υπερφόρτωσης. Αυτό μπορεί να συμβεί είτε λόγω έντονης καταπόνησης του οστού λόγω επανειλημμένων και επίμονων μηχανικών φορτίων, είτε λόγω οστικής ανεπάρκειας, όπως στην περίπτωση της οστεοπόρωσης και άλλων παθήσεων.

Ο σκελετός μας υφίσταται μια συνεχή διαδικασία οστικής ανακατασκευής, κατά την οποία οι τραυματισμένες περιοχές αντικαθίστανται με υγιή οστίτη ιστό. Αυτή η διαδικασία επιτυγχάνεται μέσω μιας λεπτής ισορροπίας μεταξύ των οστεοβλαστών, που παράγουν οστίτη ιστό, και των οστεοκλαστών, που τον απορροφούν. Όταν το στρες που ασκείται στο οστό είναι συνεχές, τότε οι οστεοβλάστες δεν προλαβαίνουν να παράγουν νέο οστίτη ιστό και, συνεπώς, επικρατεί η δράση των οστεοκλαστών. Το οστό αποδυναμώνεται σταδιακά και, αν δεν υπάρξει μια περίοδος ανάρρωσης ή τροποποίησης της προπόνησης προκειμένου να αντιμετωπιστεί η βλάβη από τους οστεοβλάστες, μπορεί να προκληθεί ένα πλήρες κάταγμα κόπωσης.

Παράγοντες Κινδύνου

Ο ακριβής προσδιορισμός των παραγόντων που προκαλούν ένα κάταγμα κόπωσης είναι ιδιαίτερα δύσκολος, καθώς απαιτεί τη διερεύνηση πολλών και αλληλένδετων μεταβλητών. Ωστόσο, για ευκολία αυτοί οι παράγοντες χωρίζονται σε εξωγενείς και ενδογενείς.

Εξωγενείς Παράγοντες

Τα χαρακτηριστικά της προπόνησης, όπως είναι η απότομη αύξηση στην ένταση, στη διάρκεια και στη χιλιομετρική απόσταση. Σημαντικό ρόλο έχει, λοιπόν, η παρεμβολή επαρκών διαστημάτων ανάρρωσης του σώματος. Τέλος, η εφαρμογή κυκλικών προπονήσεων αποδεικνύεται ιδιαίτερα αποδοτική. Κάθε κύκλος διαρκεί 4-5 εβδομάδες και ακολουθείται από μια εβδομάδα ξεκούρασης και λιγότερο έντονων προπονήσεων.

Η σκληρή και ανώμαλη επιφάνεια τρεξίματος, όπως είναι η άσφαλτος και τα ορεινά μονοπάτια. Μελέτες έχουν δείξει ότι οι δρομείς που προπονούνται σε διάδρομο διατρέχουν μικρότερο κίνδυνο κατάγματος.

Τα ακατάλληλα υποδήματα. Όσο πιο παλιό είναι ένα αθλητικό παπούτσι, τόσο περισσότερο χάνει την ικανότητά του να απορροφά τους κραδασμούς κατά το τρέξιμο. Ένας γενικός εμπειρικός κανόνας είναι να αλλάζουμε παπούτσια κάθε 400-600 χιλιόμετρα, ανάλογα πάντα και με τις οδηγίες του κατασκευαστή. Επιπλέον, η χρήση ενισχυμένων πάτων για την απορρόφηση των κραδασμών φαίνεται να βοηθάει πιθανώς στην πρόληψη καταγμάτων, αν και δεν έχει επίσημα αποδειχθεί.

Είδος τρεξίματος. Οι σπρίντερ και οι αθλητές των εμποδίων υφίστανται συχνότερα κατάγματα στα οστά του ποδιού, ενώ οι δρομείς μεγάλων αποστάσεων στο ισχίο και την κνήμη.

Ενδογενείς Παράγοντες

Η εμβιομηχανική των κινήσεων. Το τρέξιμο με αυξημένη προσαγωγή των ισχίων και υπέρ-πρηνισμό του άκρου ποδός αυξάνει τα φορτία που μεταφέρονται στην κνήμη, προδιαθέτοντας σε κάταγμα κόπωσης. Επίσης η ύπαρξη βλαισογονίας στα γόνατα (genu valgum) καθώς και υψηλή (κοιλοποδία) ή χαμηλή (πλατυποδία) ποδική καμάρα μπορούν να προδιαθέσουν σε τραυματισμούς. Η καλύτερη κατανόηση αυτών των εμβιομηχανικών παραγόντων μπορεί πιθανώς να βοηθήσει στην αλλαγή του τρόπου βαδίσματος και, κατά συνέπεια, της μηχανικής του τρεξίματος, μειώνοντας τον κίνδυνο τραυματισμών.

Το γυναικείο φύλο. Οι γυναίκες εμφανίζουν αυξημένη επίπτωση καταγμάτων κόπωσης. Αυτό οφείλεται σε αλληλένδετους παράγοντες, οι οποίοι περιλαμβάνουν τη χαμηλότερη οστική πυκνότητα, τις διατροφικές συνήθειες και τις διαταραχές της έμμηνου ρύσεως. Αυτοί οι παράγοντες ονομάζονται συχνά Τριάδα της Γυναίκας Αθλήτριας.

Η φυσική κατάσταση. Είναι δεδομένο ότι η κακή φυσική κατάσταση και η ανεπαρκής οστική μάζα μπορούν να προδιαθέτουν σε συχνούς τραυματισμούς. Ειδικότερα, η μειωμένη περίμετρος και η ατροφία της γαστροκνημίας μπορούν να οδηγήσουν σε μειωμένη απορρόφηση των κραδασμών από τους μύες και στην επακόλουθη μετάδοσή τους στο οστό, προκαλώντας ένα κάταγμα κόπωσης. Το ίδιο συμβαίνει όταν εμφανίζεται γρήγορη κόπωση των μυών λόγω μειωμένης αντοχής τους. Αυτοί οι παράγοντες είναι πιο εμφανείς στον γυναικείο πληθυσμό.

Συμπτώματα

Το τυπικό σύμπτωμα ενός κατάγματος κόπωσης είναι ο πόνος, ο οποίος είναι συνήθως εντοπισμένος και εμφανίζεται σταδιακά προς το τέλος της προπόνησης. Εάν ο ασθενής δεν δώσει την απαραίτητη προσοχή, ο πόνος μπορεί να αρχίσει να εμφανίζεται ολοένα και νωρίτερα κατά την προπόνηση. Σε προχωρημένα στάδια, ο πόνος μπορεί να παρουσιάζεται τόσο κατά την ανάπαυση όσο και κατά τις καθημερινές δραστηριότητες, επηρεάζοντας τη λειτουργικότητα του ατόμου. Επίσης, μπορεί να υπάρχει τοπική ευαισθησία κατά την ψηλάφηση, οίδημα και ερυθρότητα στην περιοχή του κατάγματος.

Διάγνωση

Ασφαλώς, είναι απαραίτητο ο ιατρός να λάβει ένα ενδελεχές ιστορικό του ασθενούς, αναζητώντας τόσο την πορεία εξέλιξης των συμπτωμάτων όσο και την αναγνώριση των δυνητικών παραγόντων κινδύνου που περιεγράφηκαν προηγουμένως. Στην ίδια κατεύθυνση πρέπει να διεξαχθεί μια λεπτομερής κλινική εξέταση του ασθενούς, ελέγχοντας ταυτόχρονα για ενδογενείς παράγοντες που θα μπορούσαν να προδιαθέσουν στον τραυματισμό.

Οι απλές ακτινογραφίες συνήθως δεν αναδεικνύουν παθολογικά ευρήματα κατά τις πρώτες εβδομάδες από την εκδήλωση των συμπτωμάτων. Μόνο σε προχωρημένα στάδια μπορεί να φανεί η παρουσία μιας καταγματικής γραμμής ή ο σχηματισμός πώρου γύρω από το κάταγμα.

Η μαγνητική τομογραφία (ΜΤ) είναι η απεικονιστική μέθοδος εκλογής, διότι δεν χρησιμοποιεί ακτινοβολία, προσφέροντας τη δυνατότητα εκτίμησης τόσο των μαλακών ιστών όσο και των οστών. Επίσης, σημειώνεται ότι σε πολλές περιπτώσεις μπορεί να παρατηρηθεί οστικό οίδημα στη μαγνητική τομογραφία, ακόμα κι όταν ο ασθενής δεν έχει εκδηλώσει συμπτώματα. Τέλος, η ανίχνευση του οστικού οιδήματος στις ακολουθίες Τ1 και Τ2, σε συνδυασμό με την πιθανή παρουσία καταγματικής γραμμής, βοηθά στη διαμόρφωση του πλάνου αποκατάστασης του αθλητή.

Ταξινόμηση ευρημάτων μαγνητικής τομογραφίας:

• 1ου Βαθμού: Περιοστικό οίδημα
• 2ου Βαθμού: Οίδημα του μυελού των οστών στην Τ2 ακολουθία
• 3ου Βαθμού: Οίδημα του μυελού των οστών στην Τ1 και Τ2 ακολουθία
• 4ου Βαθμού: Εμφανής καταγματική γραμμή

Αποκατάσταση

Η συντριπτική πλειοψηφία των καταγμάτων κόπωσης αντιμετωπίζεται συντηρητικά. Μόνο ένα ελάχιστο ποσοστό αυτών θα χρειαστεί χειρουργική αντιμετώπιση, κυρίως λόγω ψευδάρθρωσης ή καθυστερημένης πώρωσης.

Το πιο ευρέως αποδεκτό πρωτόκολλο αποκατάστασης περιλαμβάνει 2 κύριες φάσεις.

1η Φάση

• Βάδιση στα όρια του πόνου με ή χωρίς πατερίτσες.
• Αναλγητικά φάρμακα, αλλά όχι αντιφλεγμονώδη τα οποία μπορούν δυνητικά να αναστείλουν τη διαδικασία της πώρωσης.
• Φυσικοθεραπεία, με στόχο την ενδυνάμωση και την επαναφορά του εύρους κίνησης.
• Διατήρηση της φυσικής κατάστασης, μέσω δραστηριοτήτων, όπως είναι η ποδηλασία και η κολύμβηση.

2η Φάση

Η 2η Φάση ξεκινά όταν περάσουν δύο εβδομάδες χωρίς να αναφέρει ο ασθενής πόνο, και περιλαμβάνει τα εξής:

• Φυσικοθεραπεία, με στόχο την ανάκτηση της ισορροπίας, της ιδιοδεκτικότητας και της ευελιξίας.
• Εκγύμναση όλου του κορμού για αύξηση της μυϊκής αντοχής και σταθερότητας.
• Προοδευτική επάνοδος στο τρέξιμο, με στόχο ο αθλητής να επανέλθει στο επίπεδο προ της κάκωσης σε ένα μεσοδιάστημα 4-6 εβδομάδων.

Ο μέσος χρόνος επιστροφής στο τρέξιμο εξαρτάται τόσο από την εντόπιση του κατάγματος κόπωσης όσο και από τα ευρήματα της μαγνητικής τομογραφίας. Ένας γενικός κανόνας είναι ότι ο αθλητής θα πρέπει να ξεκινήσει στο 30-50% του επιπέδου απόδοσης που ήταν πριν την κάκωση και εφόσον παραμένει ελεύθερος συμπτωμάτων να αυξάνει την απόδοσή του κατά 10% κάθε βδομάδα.

Παρά τις γενικές κατευθυντήριες οδηγίες που περιγράφονται στη βιβλιογραφία, ο θεράπων ιατρός θα πρέπει να παρακολουθεί προσεκτικά την επάνοδο του αθλητή στο τρέξιμο και να προσαρμόζει αναλόγως την πορεία της αποκατάστασής του.

Τέλος, συνίσταται η λήψη φαρμακευτικών σκευασμάτων βιταμίνης D, καθ' όλη τη διάρκεια της αποκατάστασης, καθώς αρκετές μελέτες τα τελευταία χρόνια έχουν διερευνήσει τα οφέλη της στη διαδικασία πώρωσης των καταγμάτων.

Συμπέρασμα

Τα κατάγματα κόπωσης αποτελούν ένα συχνό και δυνητικά σοβαρό πρόβλημα για τους δρομείς μεγάλων αποστάσεων. Είναι σημαντικό ο αθλητής να μην αγνοήσει τα συμπτώματα που εμφανίζονται και να ζητήσει βοήθεια από έναν έμπειρο και εξειδικευμένο ορθοπεδικό με γνώση του αντικειμένου.